«Begonaga ochma»dan ko‘ra aniqroq qoida kerak
Maktabgacha yoshdagi bola «begona» va «tanish» tushunchalarini kattalardek baholamasligi mumkin. Bir marta ko‘rgan kuryer, qo‘shni yoki o‘zini ota-onaning tanishi deb aytgan inson unga tanishdek tuyuladi. Shu sababli qoida qisqa va aniq bo‘lsin: eshikni bola mustaqil ochmaydi, kim kelganidan qat’i nazar, avval mas’ul katta odamni chaqiradi.
Oilada eshikni ochishi mumkin bo‘lgan kattalarni nomma-nom ayting. Biroq bola ular kelganida ham qulfga shoshilmasin: ona, ota yoki uyda javobgar bo‘lgan boshqa katta odam eshikni o‘zi ochadi. Bu qoida qo‘rqitish uchun emas, bolani notanish vaziyatda qaror qilish yukidan ozod etish uchun kerak.
Ishonarli gap ham qoidani o‘zgartirmaydi
Eshik ortidagi kishi «Onang yubordi», «Men usta bo‘lib keldim», «Sizga quti olib keldim» yoki bolaning ismini aytishi mumkin. Bolaga bunday gapni rost yoki yolg‘onligini tekshirish uning vazifasi emasligini tushuntiring. U eshikni yopiq qoldiradi va kattani chaqiradi.
Kattalar uyga kirish yoki yordam olish uchun boladan qulfni ochishni so‘ramasligi kerak. Agar tashrif kutilayotgan bo‘lsa, bu haqda javobgar katta odam biladi va vaziyatni o‘zi hal qiladi. Bola javob berishga majbur emas; jim qolish, eshikdan uzoqlashish va sizga xabar berish mumkin.
- Qulf va zanjirga tegmaslik
- Eshikni bir oz ham ochib ko‘rmaslik
- Kim kelganini tekshirish uchun tashqariga chiqmaslik
- Avval uyda bo‘lgan katta odamni chaqirish
- Katta odam bo‘lmasa, ota-ona bilan bog‘lanish
Bola uyda yolg‘iz bo‘lib qolsa
Kichik bolani qarovsiz qoldirmaslik eng xavfsiz yo‘l. Shunga qaramay, oilada kutilmagan holat uchun sodda reja bo‘lsin: eshik qo‘ng‘irog‘i chalsa, bola eshikka yaqinlashmaydi, uyda yolg‘iz ekanini aytmaydi va siz kelishgan ishonchli kattaga qo‘ng‘iroq qiladi.
Telefon yoki aloqa vositasi doim bir joyda, quvvatlangan va bolaga tushunarli bo‘lsin. Ota-ona, yaqin qarindosh yoki ishonchli qo‘shnining kontaktini rasm yoki rangli belgi bilan ajratish mumkin. Bola o‘z manzilini yoddan bilishi foydali, ammo uni eshik ortidagi kishiga aytmaslik kerakligini ham tushuntiring.
Favqulodda vaziyat uchun 112
Kimdir eshikni kuch bilan ochishga urinayotgan, uyga kirishga harakat qilayotgan yoki bola xavf sezayotgan bo‘lsa, u darhol eshikdan uzoqlashib, oldindan kelishilgan xavfsiz joyga boradi. So‘ng ota-onaga va zarurat bo‘lsa 112 yagona favqulodda xizmat raqamiga qo‘ng‘iroq qiladi.
Favqulodda qo‘ng‘iroqda ism, manzil va nima bo‘layotganini qisqa aytish kerakligini mashq qiling. 112 o‘yin uchun emasligini, ammo haqiqiy xavfda qo‘ng‘iroq qilishdan qo‘rqmaslik lozimligini tushuntiring. Kontaktlar va manzil yozilgan kartani ko‘rinadigan, ammo eshik tashqarisidan o‘qib bo‘lmaydigan joyga qo‘ying.
Rol o‘yini qoidani esda qoldiradi
Suhbatning o‘zi bilan cheklanmay, vaqti-vaqti bilan ikki-uch daqiqalik rol o‘yini o‘tkazing. Siz eshik ortidagi odam rolini o‘ynang, bola esa xavfsiz javobni mashq qilsin. Ovoz va vaziyat xotirjam bo‘lsin; bolani cho‘chitadigan taqillatish yoki dahshatli ssenariy kerak emas.
Turli oddiy holatlarni sinab ko‘ring: kuryer quti olib keldi, usta suvni tekshirmoqchi, bir kishi onasini taniydigandek gapirdi yoki qo‘shni yordam so‘radi. Har safar bir xil ketma-ketlikni takrorlang: qulfga tegma, kattani chaqir, kerak bo‘lsa telefon qil.
- «Men eshikni ochmayman, hozir kattani chaqiraman»
- «Iltimos, ota-onamga qo‘ng‘iroq qiling»
- Javob bermasdan eshikdan uzoqlashish
- Telefonni olib, kelishilgan kattaga xabar berish
Uy sharoitini ham xavfsiz qiling
Faqat bolaga qoida aytish bilan cheklanmay, eshikning o‘zini ham tekshiring. Qulf va zanjir bola tasodifan ochib yubora olmaydigan, ammo favqulodda chiqishni to‘sib qo‘ymaydigan tarzda bo‘lsin. Kalitni eshikda tashlab ketmang, domofon yoki aqlli qurilma bo‘lsa, undan kim va qanday foydalanishini kelishing.
Ota-ona, bobo-buvi va enaga bir xil qoidadan foydalansa, bola kamroq adashadi. «Bugun ochaver» kabi istisnolar o‘rniga eshikni doim katta odam ochishi tamoyilini saqlang. Mehmon kelishi kutilsa ham, bola avval sizni chaqirsin.
Xato uchun uyaltirmang
Bola eshikka yaqinlashib qolsa yoki savolga javob berib yuborsa, uni qo‘rqitmang va uyaltirmang. Avval vaziyatni xavfsiz yakunlang, keyin nima qilish kerakligini birga qaytaring. «Sen bilmasding, endi yana mashq qilamiz» degan yondashuv bolaga xatosini yashirmasdan sizga aytishga yordam beradi.
3–6 yosh bu qoidani sodda shaklda boshlash uchun qulay davr, ammo bolaning yoshi va mustaqillik darajasiga qarab ko‘proq takrorlash kerak bo‘lishi mumkin. Maqsad barcha odamdan qo‘rqadigan bola tarbiyalash emas. Maqsad — eshik oldida uning vazifasi baho berish emasligini, xavfsiz kattani chaqirish va chegarani saqlash ekanini ishonch bilan bilishi.
