Eshitish va bajarish bir xil narsa emas
Bola faqat ovoz balandlashganda javob berayotgandek tuyulishi mumkin. Baqirish uning harakatini bir zumga to‘xtatadi, ammo qoidani tushunish va hamkorlik qilish ko‘nikmasini o‘zi shakllantirmaydi. Kundalik iltimosni bola eshita oladigan, anglaydigan va bajara oladigan shaklga keltirish ko‘proq yordam beradi.
Bola har safar iltimosni ataylab e’tiborsiz qoldirmaydi. U o‘yinga berilgan, charchagan, xafa bo‘lgan yoki bir mashg‘ulotdan boshqasiga tez o‘ta olmayotgan bo‘lishi mumkin. Avval vaziyatni tushunish, keyin ko‘rsatma berish ortiqcha qarama-qarshilikni kamaytiradi.
Avval bolaning e’tiborini jalb qiling
Boshqa xonadan turib yoki bola o‘yinga chuqur kirishgan paytda aytilgan topshiriq unga yetib bormasligi mumkin. Yoniga boring, ismi bilan muloyim chaqiring va sizga qarashiga bir oz vaqt bering. Shundan keyin nima qilish kerakligini ayting.
Ko‘z kontaktini majburlash shart emas. Maqsad bolaning o‘yinidan sizning so‘zingizga o‘tganini ko‘rishdir. Yelkasiga yengil tegish unga yoqsa, bu ham e’tiborni yumshoq jalb qilishi mumkin.
- Bola bilan bir balandlikda turing
- Ismini sokin ovozda ayting
- Bir paytda faqat bitta topshiriq bering
- Javob berishi uchun qisqa sukut qoldiring
Iltimosni qisqa va aniq ayting
Uzoq tanbeh ichida asosiy vazifa yo‘qolib ketadi. «Nega yana narsalaringni sochding?» o‘rniga «Mashinalarni qutiga sol, iltimos» kabi aniq jumla ishlating. Bola qanchalik kichik bo‘lsa, ko‘rsatma ham shunchalik sodda bo‘lishi kerak.
«O‘zingni yaxshi tut» kabi umumiy ibora o‘rniga ko‘rinadigan harakatni ayting: «Uyda sekin yuramiz», «Kitobni stolga qo‘yamiz» yoki «Qo‘limdan ushla». Bu bolaga aynan nima kutilayotganini tushunishni osonlashtiradi.
Takrorlash o‘rniga bajarishga yordam bering
Bir gapni o‘n marta takrorlash bola harakatni faqat oxirgi ogohlantirishdan keyin boshlashiga olib kelishi mumkin. Iltimosni aytgach, unga eshitish va ishini yakunlash uchun qisqa vaqt bering. Keyin yonida qolib, birinchi qadamni boshlashiga yordam bering.
Masalan, «O‘yinchoqlarni yig‘amiz» degach, qutini yaqinroq qo‘yib, «Avval mashinalardan boshlaymiz» deyish mumkin. Hamma ishni bola o‘rniga qilib yubormang, lekin vazifani uddalash mumkin bo‘lgan kichik qismga ajrating.
O‘tishdan oldin ogohlantiring
Qiziqarli o‘yinni birdan to‘xtatish kattaga ham oson emas. «Yana besh daqiqa o‘ynaysan, keyin yuvinishga boramiz» degan ogohlantirish bolaga o‘tishga tayyorlanish uchun vaqt beradi. Vaqt tushunchasi hali aniq bo‘lmasa, «minorani yana bir marta quramiz, keyin yig‘amiz» kabi ko‘rinadigan yakun ishlating.
Ogohlantirish berilgach, va’dangizni izchil bajaring. Har safar yana besh daqiqa qo‘shilsa, signalning ma’nosi yo‘qoladi. Shu bilan birga, favqulodda shoshilish bo‘lmasa, bolaga boshlagan kichik ishini tugatish imkonini berish hurmatli muloqotni ko‘rsatadi.
Chegara ichida kichik tanlov bering
Bajarilishi shart bo‘lgan ishni «qilasanmi?» deb so‘rash bolaga rad etish mumkin degan ma’no beradi. Buning o‘rniga chegara ichidagi ikki maqbul variantni taklif qiling: «Avval pijama kiyamizmi yoki tish yuvamizmi?» Har ikki javob ham kerakli tartibga olib keladi.
Tanlovni ko‘paytirib yubormang va amalga oshira olmaydigan variantni bermang. Bola tanlamasa, xotirjam qilib «Unda men pijamadan boshlaymiz deb tanlayman» deyish mumkin.
- Ikki sodda variant yetarli
- Har ikki variant kattaga ham maqbul bo‘lsin
- Tanlovga qisqa vaqt bering
- Tanlamasa, vazminlik bilan yo‘l ko‘rsating
Qoidalarni kam va izchil saqlang
Bugun mumkin bo‘lmagan ish ertaga sababsiz ruxsat etilsa, bola chegarani tushunishda qiynaladi. Oilada eng muhim bir necha qoidani ajrating va ona, ota hamda bolaga qaraydigan boshqa kattalar ularni bir xil sodda ibora bilan eslatsin.
Izchillik qattiqqo‘llik degani emas. Vaziyatga qarab istisno qilish mumkin, lekin uni bolaga tushuntiring: «Bugun mehmon kelgani uchun kechroq uxlaymiz, ertaga odatiy vaqtga qaytamiz».
Hamkorlikni payqang
Ko‘pincha noto‘g‘ri harakatga darhol javob beramiz, bola iltimosni bajarganida esa buni odatiy deb o‘tkazib yuboramiz. Qisqa va aniq e’tirof unga qaysi harakat foydali bo‘lganini ko‘rsatadi: «Aytilganda mashinalarni qutiga solganing uchun rahmat».
Maqtovni umumiy bahoga aylantirmang. «Sen eng aqlli bolasan» deyishdan ko‘ra, bajargan ishini nomlash tushunarliroq. Maqsad mukofot evaziga bo‘ysunish emas, oiladagi hamkorlikni sezishdir.
Maqsad — so‘zsiz bo‘ysunish emas
Bolani har bir buyruqni darhol bajarishga majburlash emas, ota-onani tinglash, chegarani tushunish va o‘z harakatini asta-sekin boshqarishga o‘rgatish muhim. Ba’zan u baribir norozilik bildiradi; hissini tan olish qoidani bekor qilish degani emas.
Agar oddiy ko‘rsatmalarni tushunish yoki bajarish doimiy ravishda juda qiyin bo‘lsa, bog‘cha tarbiyachisi bilan bolaning boshqa muhitdagi holatini muhokama qiling. Eshitish, nutq, rivojlanish yoki xulq-atvor bo‘yicha xavotir bo‘lsa, tegishli mutaxassisdan individual maslahat oling.
